آموزشی  

ایمنی و آراستگی در : ماشین آلات و تجهیزات

نکات بسیار مهمی که شاید همه می دانیم ولی توجه نکردن به آن  حادثه های جبران ناپذیر به بار می آورد.

  محمد رضا رستمخانی – کارشناس سازمان ملی استاندارد ایران 21 آبان 1400

در این بخش  جنبه های مختلف ایمنی استفاده از ماشین آلات ، نگهداری از ماشین آلات و تجهیزات ، ترتیبات و باید ها و نبایدها در تعمیر و نگهداری، توصیه های خاصی در مورد بلند کردن تجهیزات و انجام تعمیرات در بحث ماشین آلات در محل کار را مطرح می کنیم:

ابتدا می خواهیم ببینیم  اصولا چرا ایمنی و آراستگی در ماشین آلات مهم است؟

ماشین‌های متحرک می‌توانند به طرق مختلف باعث آسیب  به پرسنل و سرمایه شرکت ها  شوند:

• ممکن هست پرسنل  در اثر جابجایی قطعات ماشین آلات یا مواد پرتاب شده ، مورد آسیب قرار گیرند. همچنین ممکن هست لباس ، دست و ...   بین غلتک‌ها، تسمه‌ها و درایوهای قرقره به داخل کشیده یا گیر افتاده باشد.
• ممکن هست لبه های تیز ماشین آلات باعث بریدگی و جراحات شوند، قطعات نوک تیز،  باعث ایجاد پارگی و خطر  برای پوست شوند و قسمت های ناهموار سطحی ، باعث اصطکاک یا ساییدگی شوند.
• احتمال لهیدگی بخشی از اعضای بدن پرسنل  بین قطعاتی که با هم حرکت می کنند وجود دارد ، دیوار یا اشیاء دیگر، و دو قسمتی که از کنار هم عبور می کنند می توانند باعث برش شوند.
• بخش‌هایی از دستگاه، مواد و بخارات  (مانند بخار یا آب) می‌توانند به اندازه‌ای سرد یا گرم باشند که باعث سوختگی شوند و یا وجود برق یا  الکتریسیته می‌تواند باعث شوک الکتریکی و سوختگی شود.
• بی تجربگی  یا عدم آموزش کافی پرسنل  و غیر قابل اعتماد شدن ماشین آلات  و وجود ایرادات در آن و عدم تعمیر به موقع ممکن هست صدمات غیر قابل اصلاحی را به پرسنل بزند.

کارفرمایان یا مسئولین قسمت ها  چه باید بکنند؟

قبل از اینکه شما  شروع به استفاده از هر ماشینی کنید، باید به این فکر کنیدکه چه خطراتی ممکن است رخ دهد و چگونه می توان آنها را مدیریت کرد. بنابراین شما باید کارهای زیر را انجام دهید:

• بررسی کنید که دستگاه به طور کامل و صحیح ، با تمام محافظ ها نصب شده باشد و عاری از هرگونه  نقص باشد. اصطلاح "محافظ" شامل حفاظ ها، اینترلاک ها، کنترل های دستی، حفاظ های نور، نقاط حساس به فشار و غیره می باشد .
• همیشه سعی کنید یک سیستم ایمن  برای استفاده و نگهداری دستگاه ها و ماشین آلات  ایجاد کنید.. در زمان تعمیر و نگهداری ممکن است نیاز به بازرسی و بازبینی  از ویژگی های حیاتی ماشین الات داشته باشیم ( اصل سوم 5s پاکیزه سازی و بازبینی)   داشته باشد، جایی که خرابی باعث ایجاد خطر می شود. همچنین باید به خطرات باقیمانده شناسایی شده توسط سازنده در اطلاعات/دستورالعمل های ارائه شده همراه با ماشین توجه  کنید و مطمئن شوید که سیستم کاملا ایمن  شده باشد .
• اطمینان حاصل کنیدکه هر دستگاه استاتیک به درستی نصب شده است و پایدار است (ثابت است)
• چینش ماشین آلات  از جهت آراستگی باید مناسب کار انتخاب شوند  و ماشین ها را  نباید در جایی قرار داد که  پرسنل در معرض خطر قرار گیرد.

• باید مطمئن شوید که ماشین الات در هنگام راه اندازی و شروع عملیات و در طول استفاده روزمره ، هنگام رفع مشکل ، هنگام انجام تعمیرات برای خرابی، و در طول تعمیر و نگهداری به شکل ایمن برنامه ریزی شده باشد.
• ماشین آلات باید قبل از هر اقدامی برای رفع مشکل، تمیز کردن یا تنظیم ، خاموش، ایزوله یا قفل شده باشند.
• مطمئن شوید  که خطرات زیر را شناسایی و برطرف کرده باشید:
• منابع تغذیه الکتریکی، هیدرولیک یا پنوماتیک؛  در صورتی که بد و نامناسب طراحی شده باشند ممکن است باعث  آسیب پرسنل شوند پس باید  علت ها را بررسی و اقدامات مناسب را برای مقابله با دلایل/علل آن  انجام دهید.
• باید ترتیبی اتخاذ کنید که  قطعات خطرناک  یک ماشین ایمن شود شما باید اقدامات لازم  برای جلوگیری از دسترسی به قطعات خطرناک را طراحی کنید.

  می توانید به ترتیب زیر عمل کنید:

• در صورت امکان از محافظ های ثابت (مثلاً ا پیچ یا مهره) برای محصور کردن قطعات خطرناک استفاده کنید.
• از بهترین مواد برای این محافظ ها استفاده کنید - پلاستیک ممکن است به راحتی دیده شود اما ممکن است از آسیب  به طور کامل جلوگیری نکند . در جاهایی که از سیم مشبک  یا مواد مشابه  به عنوان حفاظ استفاده می کنید، مطمئن شوید که سوراخ ها خ بیش از حد  بزرگ نباشند تا دسترسی  به قطعات متحرک تسهیل نشود.
• اگر حفاظ های ثابت کارایی نداشته باشد ، باید از روش های دیگری استفاده کنید، به عنوان مثال. محافظ را طوری قفل کنید که قبل از بسته شدن محافظ ماشین آلات نتوانند راه اندازی شوند( سیستم خطاناپذیری )  و در حالی که دستگاه هنوز در حال حرکت است باز نشود. در برخی موارد  ممکن است از سیستم‌های مانند دستگاه‌های فوتوالکتریک، تشک‌های حساس به فشار یا حفاظ‌های خودکار استفاده شود.
• در جاهایی که گاردها نمی توانند محافظت کامل انجام دهند، در صورت عملی بودن، از جک یا نگهدارندهای دیگر استفاده کنید.
• هر کدام از  ماشین‌هایی که  توسط سیستم‌های الکترونیکی قابل برنامه‌ریزی ، کنترل می‌شوند، تغییرات در هر یک از برنامه‌ها باید توسط یک فرد ذیصلاح (کسی که مهارت‌ها، دانش و تجربه لازم برای انجام کار ایمن  را دارد) انجام شود.
• اطمینان حاصل کنید که سوئیچ های کنترل به وضوح معلوم و در دسترس باشند  تا نشان دهند که چه کاری انجام می دهند.
• در صورت لزوم از کنترل های توقف اضطراری استفاده کنید، به عنوان مثال. دکمه های فشاری و ... 
• اطمینان حاصل کنید که کنترل‌های عملیاتی برای جلوگیری از عملیات تصادفی و آسیب‌دیدگی قبلا طراحی و قرار داده شده‌اند، در صورت لزوم از کنترل‌های دستی استفاده کنید و از دکمه‌ها و پدال‌های استارت استفاده نمایید.
• اجازه ندهید افراد غیرمجاز، فاقد صلاحیت یا آموزش ندیده از ماشین آلات استفاده کنند
• برخی از کارگران، به عنوان مثال. تازه شروع به کار کرده باشند  قطعا  در معرض خطر هستند لذا باید آموزش های کافی و نظارت لازم را براین افراد داشته باشید
• ناظران نیز باید به درستی آموزش دیده و صلاحیت داشته باشند تا اثربخش باشند. آنها ممکن است به آموزش خاص بیشتری نیاز داشته باشند و در  دوره های موردنیاز  سرپرستان مشارکت نمایند.
• -اطمینان حاصل کنید که محل کار در اطراف دستگاه تمیز و مرتب، عاری از انسداد یا لغزش و خطرات زمین خوردن هست.( اصل اول 5s  " جداسازی اقلام ضروری و غیر ضروری و دور کردن اقلام غیر ضروری از محیط کار " )
• بررسی کنیدکه دستگاه به خوبی نگهداری شده است و برای استفاده مناسب هستند( اصل دوم و  سوم 5s، نظم و ترتیب و  پاکیزه سازی و بازبینی)    ، یعنی برای کار مناسب است و به درستی کار می کند و تمام اقدامات ایمنی در محل وجود دارد - محافظ ها، جداکننده ها، مکانیسم های قفل، کلیدهای خاموش اضطراری و غیره.
• از دستگاه به درستی و مطابق با دستورالعمل سازنده استفاده کنید.
• اطمینان حاصل کنیدکه اپراتورها از لباس و تجهیزات محافظ مناسب مورد نیاز برای آن دستگاه، مانند عینک ایمنی، محافظ شنوایی و کفش ایمنی استفاده می کنند.
• از ماشین یا وسیله ای استفاده کنید که علامت یا برچسب خطر به آن وصل شده است. علائم خطر فقط باید توسط یک فرد مجاز حذف شود.
• مراقب باشید کارگران از زنجیر آویزان، لباس های گشاد، حلقه ها یا موهای باز و بلند  که ممکن است در قسمت های متحرک گیر کنند استفاده نکنند (GMP  شرایط خوب تولید) .
• مراقب باشید  تجهیزاتی مثل موبایل و یا ابزار مشابه حواس افرادی که از ماشین آلات استفاده می کنند را منحرف نکند. ( تمرکز بر روی فرایند )
• تعمیر و نگهداری در تاسیسات و تجهیزات  را به صورت مرتب و در یک زمانبندی مناسب برای جلوگیری از بروز مشکلات، رفع عیوب و اطمینان از کارکرد موثر تجهیزات انجام دهید.
• تعمیر و نگهداری ممکن است بخشی از یک برنامه طراحی شده باشد یا ممکن است در کوتاه مدت پس از یک خرابی انجام شود. آنچه که مسلم هست همیشه شامل فعالیت های غیر معمول است و می تواند افراد درگیر (و دیگران) را در معرض طیف وسیعی از خطرات قرار دهد.
• یک برنامه تعمیر و نگهداری موثر باعث اطمینان بیشتر عملکرد مناسب کارخانه و تجهیزات می شود. خرابی های کمتر به معنای تماس با خطر کمتر با ماشین آلات مورد نیاز است و همچنین دارای مزایای هزینه ناشی از بهره وری و کارایی بهتر است. پس باید به آن توجه ویژه ای را داشته باشید.
• خطرات اضافی زمانی  رخ  می دهد که ماشین آلات غیرقابل اعتماد می شوند و نقص ایجاد می کنند، تعمیر و نگهداری امکان تشخیص زودهنگام این عیوب را برای مدیریت هر گونه خطر را ایجاد می کند. با این حال، تعمیر و نگهداری باید به درستی برنامه ریزی و انجام شود. ( اصل دوم 5s نظم و ترتیب)
• تعمیر و نگهداری ناایمن باعث مرگ و میر و صدمات جدی خواهد شد، چه در حین تعمیر و چه برای کسانی که از تجهیزات به صورت نامناسب  نگهداری می شود و یا به اشتباه نگهداری/تعمیر می شوند .لذا باید برای تعمیر و نگهداری ماشین آلات و تجهیزات از افراد ذیصلاح استفاده کنید.
• شما باید یک برنامه مشخص برای ابزارهایی که  در حین استفاده می شکنند،ماشین آلاتی که  به طور غیرمنتظره راه اندازی می شوند، تماس با موادی که معمولاً در داخل دستگاه محصور شده اند، به عنوان مثال ناشی از نشت / شکستن / بیرون ریختن و غیره داشته باشید.
• شما باید با یک  برنامه ریزی صحیح و اطلاع رسانی دقیق  از دستورالعمل ها و اطلاعات قبل از شروع تعمیر و نگهداری،  از  بروز حوادث جلوگیری کنید.. مخصوصا مواقعی که تعمیر و نگهداری توسط  پیمانکارانی که  با سایت ناآشنا هستند و  می تواند مشکل ایجاد کنند انجام شود در این صورت  باید نظارت خود را بیشتر کنید.
• کار در ارتفاع یا هنگام انجام کارهایی که نیاز به دسترسی به قسمت های غیر معمول ساختمان دارد،
• هنگام ورود به فضاهای محدود که ممکن است مواد سمی یا کمبود هوا وجود داشته باشدباید دقت بیشتری را داشته باشید.
• ایجاد یک برنامه تعمیر و نگهداری برنامه ریزی شده ، گامی مفید در جهت کاهش ریسک بوده و همچنین تدوین یک روش گزارش دهی  مشخص ( اصل چهارم  سیستم 5s  ، استانداردسازی ) برای کارگرانی که ممکن است هنگام کار بر روی ماشین آلات متوجه مشکلاتی شوند و آن را برای اقدام اصلاحی به مسئول مربوطه ارائه نمایند.

• برخی از اقلام ماشین آلات و تجهیزات ممکن است ویژگی های ایمنی حیاتی داشته باشند که در آن باعث ایجاد خطر می شود. شما  باید تمهیداتی برای اطمینان از انجام بازرسی های لازم داشته باشید. ( اصل چهارم  سیستم 5s  ، استانداردسازی )
• قبل از اینکه تعمیر و نگهداری را شروع کنید تصمیم بگیرید که آیا کار باید توسط پیمانکاران متخصص انجام شود یا خیر. هرگز کاری را که کارگران برای آن آمادگی یا صلاحیت ندارند، انجام ندهید.
• قبل از شروع کار با دقت برنامه ریزی کنید، در حالت ایده آل از دستورالعمل های تعمیر و نگهداری سازنده استفاده کنید و یک سیستم کار ایمن تولید کنید. این امر از تاخیرهای پیش بینی نشده جلوگیری کرده  و خطرات را کاهش می دهد.
• اطمینان حاصل کنید که کارکنان تعمیر و نگهداری شایستگس لازم برای این کار را داشته باشند و از لباس و تجهیزات مناسب  کار استفاده نمایند.
• اگر کار تعمیر و نگهداری قبل از راه اندازی یا در طول دوره های "شات دان "  انجام شود، می تواند از مشکلات در هماهنگی کار نگهداری و تولید جلوگیری کند.

• شما باید دسترسی ایمن و محیط کار ایمنی  را برای پرسنل  فراهم کنید.
• شما نباید فقط بر ایمنی کارگران تعمیر و نگهداری تمرکز کنید – بلکه  باید اقدامات احتیاطی لازم را برای اطمینان از ایمنی دیگرانی که ممکن است تحت تأثیر کار تعمیر و نگهداری قرار گیرند، انجام دهید، به عنوان مثال. سایر کارگران یا پیمانکارانی که در نزدیکی کار می کنند.
• پرسنل تعمیر و نگهداری باید علائم و موانع را نصب کنند و در صورت نیاز افراد را در نقاط کلیدی قرار دهند تا افراد دیگر را مطلاع و دور نگه دارند.
• بیشتر تعمیر و نگهداری ها  باید با خاموش بودن برق انجام شود. اگر محیط کار عایق نشده باشد، هادی های الکتریکی بالای سر ، به عنوان مثال. نزدیک به جرثقیل های سقفی، مشکل ایجاد خواهند کرد پس باید ابتدا برق را قطع کنید.
•  در زمان  تعمیر و نگهداری  دستگاه ها در صورت وجود احتمال وصل مجدد تصادفی برق،  قفل شوند .
• در زمان تعمیر و نگهداری لوله حاوی سیال تحت فشار، گاز، بخار یا مواد خطرناک جدا سازی
• شوند.
• در زمان تعمیر و نگهداری  هر گونه انرژی ذخیره شده، مانند هوای فشرده یا فشار هیدرولیک که می تواند باعث حرکت یا چرخش دستگاه شود راآزادسازی کنید .
• در زمان تعمیر و نگهداری قسمت های نگهدارنده کارخانه  که ممکن است سقوط کنند، به عنوان مثال. تیغه های برش عدل و گیوتین ها را با بلوک نگه دارید.
• در زمان تعمیر و نگهداری به اجزایی که در دمای بالا کار می کنند اجازه دهید کاملا خنک شوند.
• تجهیزات متحرک را درحالت  خنثی قرار دهید، ترمز را فشار دهید و چرخ ها را ببندید.
• ظروف حاوی مواد جامد، مایعات، گازها یا گرد و غبار قابل اشتعال را با خیال راحت تمیز کنید و قبل از انجام کار  آنها را بررسی کنید تا از انفجار جلوگیری شود. برای انجام ایمن این کار اگ لازم شد از  مشاوره تخصصی  استفاده کنید .
• در صورت امکان از ورود به مخازن و شناورها خودداری کنید. چرا که  می تواند بسیار پرخطر باشد. در صورت لزوم، برای اطمینان از انجام اقدامات احتیاطی کافی، از متخصص کمک بگیرید.
• ظروف حاوی مواد سمی را  قبل از شروع کار تمیز و بررسی کنید.
• به طور منظم از کارخانه و تجهیزات نگهداری کنید - از دستورالعمل های تعمیر و نگهداری سازنده به عنوان راهنما استفاده کنید، به خصوص اگر ویژگی های حیاتی ایمنی وجود داشته باشد.
• رویه ای داشته باشید که به کارگران اجازه دهد  تجهیزات آسیب دیده یا معیوب را گزارش کنند.      ( اصل چهارم  سیستم 5s  ، استانداردسازی )
• ابزار مناسب را برای تعمیرکار فراهم کنید.
• برای به حداقل رساندن خطر برای سایر کارگران و شخص تعمیر و نگهداری در صورت امکان زمانبندی مناسبی را داشته باشید .
• مطمئن شوید که تعمیر و نگهداری به طور ایمن انجام شده و  ماشین ها و قطعات متحرک ایزوله یا قفل هستند و با مواد قابل اشتعال/منفجره/سمی به درستی برخورد شده باشد. .
• هیچ وقت گزارش تجهیزات آسیب دیده یا ناایمن را نادیده نگیرید.
• هیج وقت از تجهیزات معیوب یا آسیب دیده استفاده نکنید.
• اگر تجهیزات بالابر را برای استفاده در محل کار فراهم می کنید، یا اگر کنترل استفاده از تجهیزات بالابر را دارید، باید از ایمن بودن آن اطمینان حاصل کنید.
• باید به این فکر کنید که چه خطراتی ممکن است وجود داشته باشد و چگونه می توان آنها را مدیریت کرد، به عنوان مثال: آسیب یا زوال تجهیزات ناشی از محیط های مرطوب، ساینده یا خورنده؛ تلاش برای جابه‌جایی وزنه‌هایی که بیش از حد سنگین هستند و از حد مجاز بار دستگاه تجاوز می‌کنند. خرابی تجهیزات؛ کارگران آموزش ندیده در حال برنامه ریزی بالابر  یا استفاده از تجهیزات؛ افرادی که توسط قطعات متحرک ماشین آلات یا سقوط اشیاء مورد اصابت قرار می گیرند،  بلند کردن ایمن به درستی توسط یک فرد ذیصلاح برنامه ریزی شده، نظارت مناسب و ایمن،  طراحی درست  هر گونه تجهیزات مورد استفاده ، فراموش نکردن نیاز به نگهداری صحیح  همگی عواملی هستند که باید به آن دقت کامل داشته باشید.
• در بلندکردن اشیاع یا تجهیزات باید بدانید چه چیزی در حال بلند شدن است؟چقدر سنگین است؟
• مرکز ثقل آن کجاست؟ چگونه به ماشین آلات بالابر متصل می شود؟چه کسی کنترل بالا بر  را در دست دارد؟محدودیت های ایمن تجهیزات چیست؟( اصل دوم 5S  ، نظم و ترتبب و اصل چهارم 5S استانداردسازی  )
• فقط از تجهیزات بالابر تایید شده استفاده کنید که از ایمن بودن آن مطمئن هستید یعنی به طور منظم  بررسی شده و از مناسب بودن آن اطمینان دارید.
• گزارش هر گونه آزمایش و همچنین هرگونه اعلامیه انطباق یا گواهی آزمایش را نگه دارید.
• مطمئن شوید که بار به درستی به تجهیزات بالابر وصل شده است. ، بار را محکم ببندید تا از لیز خوردن یا افتادن آن جلوگیری شود.
• قبل از بلند کردن یک بار نامتعادل، مرکز ثقل آن را پیدا کنید. آن را چند اینچ از زمین بلند کنید و مکث کنید – تا اگر سقوط کرد  خطر کمی داشته باشد.
• از بسته بندی برای جلوگیری از آسیب رساندن لبه های تیز بار به تسمه ها استفاده کنید و اجازه ندهید که در اثر افتادن، کشیده شدن از زیر بار یا قرار گرفتن در معرض بارهای ناگهانی آسیب ببیند.
• هنگام استفاده از جرثقیل بازویی، مطمئن شوید که هر نشانگر برای بارهای ایمن به درستی کار می کند و به درستی برای کار و نحوه پیکربندی دستگاه تنظیم شده است.
• هنگام استفاده از چند قلاب، مطمئن شوید که زاویه زنجیر به صورت مناسب در نظر گرفته شده است.
• از تجهیزات نامناسب، به عنوان مثال زنجیرهای موقت، آسیب دیده، فرسوده و کوتاه شده با گره، طناب های پیچ خورده ، طناب های الیافی فرسوده یا پوسیده استفاده نکنید.